साक्षीभाव म्हणजे काय?

‘साक्षीभाव’ (Witnessing) हा शब्द गोंधळात टाकणारा असू शकतो.
कोणालाही असे वाटू शकते की साक्षीभाव म्हणजे जगाचे किंवा संसाराचे निरीक्षण करणे.
पण ते खरे नाही.
साक्षीभाव ही ‘साक्षी होण्याची’ क्षमता आहे; साक्षी होण्याची जी क्षमता आपल्यात असते, ती म्हणजे स्वतः ‘चैतन्य’ (consciousness) होय.
पण मग कोणीतरी म्हणू शकेल, “मी साक्षी होऊ शकतो,” किंवा “मी जगाचा साक्षी आहे.”
यात काय फरक आहे?
प्रियाने उत्तर दिले –
एक म्हणजे आपल्या इंद्रियांद्वारे जगाचे निरीक्षण करणे, तर दुसरे इंद्रियांच्या पलीकडील असणे. ते इंद्रिये आणि त्यापलीकडील गोष्टींचेही (अष्टधा प्रकृतीचे) निरीक्षण करू शकते.
बरोबर.
आपले स्वतःचे असे काहीच अस्तित्व नाही.
आपल्याला वाटते की आपण साक्षी आहोत, पण आपल्यातील चैतन्याशिवाय आपण ना काही पाहू शकलो असतो, ना आपण साक्षी आहोत असा विचारही करू शकलो असतो.
याचा पुरावा ‘विचार करणाऱ्याला’ पाहण्यात मिळतो: ज्याला आपण ‘साक्षी’ म्हणतो, त्याचे निरीक्षण करता येते, पण ‘जाणीवेचे’ (awareness) निरीक्षण करता येत नाही.
हे चंद्राच्या प्रकाशासारखे आहे; प्रकाश एकच असतो, पण जेव्हा तो अनेक तलाव आणि महासागरांवर पडतो, तेव्हा त्या सर्वांना वाटते की तो प्रकाश त्यांचाच आहे; तरीही वास्तवात प्रकाश एकच असतो. ज्या क्षणी चंद्राचा प्रकाश नाहीसा होतो, त्या क्षणी त्यांचा तो उसने घेतलेला प्रकाशही नाहीसा होतो.
‘जाणीव’ (Awareness) हा असा प्रकाश आहे ज्याला कोणत्याही द्वैताची (भेदाची) जाणीव नसते; तो आपल्या इंद्रियांना, मनाला, विचारांना आणि इतर सर्व गोष्टींना प्रकाशित करतो; त्या सर्व गोष्टी त्या प्रकाशात न्हाऊन निघत असतात.
आणि आपल्या विचारांपैकी एक विचार म्हणजे ‘मी’; ‘मी’ आणि ‘माझे’ – जे आपल्याला इतरांपासून वेगळे करतात.
यामुळे आपल्या सर्वांसाठी द्वैताचे जग निर्माण होते आणि आपल्याला दुःख भोगावे लागते.
जाणीवेलाच ‘परम सत्य’ मानणे आणि स्वतःचे अस्तित्व नगण्य समजणे, यामुळे आपली दुःखे नाहीशी होतात.
जीवन केवळ घडत असते; त्याला घडू द्या, त्यातील चांगल्या गोष्टींची (आशीर्वादांची) जाणीव ठेवा, अहंकाराला विष समजा आणि त्यापासून दूर राहा.
अहंकाराच्या पलीकडे जाण्याचा मार्ग म्हणजे जाणीवेमध्ये जगणे; जाणीवेबद्दल जागरूक राहा, आणि अहंकार आपोआप कमी होऊ लागेल.