संसार विरुद्ध संस्कार यात काय फरक आहे?

‘संसार’ म्हणजे ते भौतिक जग ज्यात आपण सर्वजण वावरतो; यात आपल्या शरीराचाही समावेश होतो.
‘संस्कार’ म्हणजे या जगाचे आपल्या अंतर्मनावर उमटलेले ठसे; यात आपल्या मनावर कोरल्या गेलेल्या आपल्या शरीराच्या ठराविक प्रतिमेचाही समावेश असतो.
पण केवळ ते ठसे म्हणजे संस्कार नव्हेत, तर आपण त्यांकडे कसे पाहतो, त्यांबद्दल आपल्या मनात कोणती इच्छा निर्माण होते आणि आपण त्यांना किती ‘वास्तव’ मानतो—हे सर्वच संस्कार आहेत.
स्वतःला हिंदू किंवा मुस्लिम म्हणवून घेणे, स्वतःची ओळख डॉक्टर किंवा अभियंता अशी करून देणे—या सर्व गोष्टी संस्कारच आहेत.
आणि त्याचबरोबर, त्यातून निर्माण होणाऱ्या तुमच्या आवडी-निवडी, द्वेष, लोभ आणि विविध इच्छा—हे सर्वही संस्कारच आहेत.
का?
कारण त्या सर्व गोष्टी एकमेकांशी जोडलेल्या आहेत.
‘संसार’ असल्याशिवाय ‘संस्कार’ घडू शकत नाहीत.
ज्या गोष्टींची सुरुवात बाहेरून होते आणि ज्या आपल्यावर दीर्घकाळ टिकणारा प्रभाव किंवा ठसा उमटवतात—त्या सर्व गोष्टी म्हणजे संस्कार होत.