परमहंस म्हणजे काय?

‘परमहंस’ म्हणजे असे लोक जे योग्य-अयोग्य, खरे-खोटे आणि सत्य-असत्य यांमधील फरक ओळखू शकतात.
यासाठी अत्यंत प्रगल्भ विवेकसक्तीची (भेद ओळखण्याच्या क्षमतेची) आवश्यकता असते; आध्यात्मिक मार्गावर जसजशी तुमची प्रगती होते, तसतशी ही शक्ती विकसित होत जाते आणि तुम्हाला एक स्पष्ट दृष्टी प्राप्त होते.
आपल्याला दूध आणि पाणी हे एकच मिश्रण वाटत असले, तरी शास्त्रांमधील ‘हंस’ हा पक्षी त्यातील दूध आणि पाणी वेगळे ओळखण्यासाठी ओळखला जातो.
हा संसार म्हणजे ते दूधच आहे, ज्यामध्ये ईश्वरी तत्त्वाचे (ऊर्जा किंवा चैतन्य) शुद्ध पाणी आधीपासूनच दडलेले असते; परंतु आपल्या सांसारिक दृष्टीला ते दिसत नाही.
संसाराचे भौतिक स्वरूप म्हणजे ते दूध किंवा ‘माया’ होय, जी ईश्वरी तत्त्वाच्या त्या शुद्ध आणि सूक्ष्म पाण्याला झाकून ठेवते.
जेव्हा तुमचा अंतर्यात्रा अधिक सखोल होते, तेव्हा तुमची भेद ओळखण्याची क्षमताही अधिक तीक्ष्ण होते.
ज्याने आपली ही विवेकसक्ती सर्वोच्च पातळीपर्यंत विकसित केली आहे, त्यालाच ‘परमहंस’ (सर्वोच्च हंस) म्हटले जाते.
त्या अवस्थेत व्यक्ती संसारातून पळून जात नाही, तर जिथे आहे तिथेच राहून संसाराकडे एका वेगळ्या दृष्टीकोनातून पाहते – ती दृष्टी म्हणजे ‘जाणीवेचा अंतर्बाह्य डोळा’ (जो वास्तवात एकमेव खरा डोळा आहे).