डोळे उघडे ठेवून केलेले ध्यान

डोळे उघडे ठेवून केलेले ध्यान

मन तुम्हाला संकुचित करते, तर जाणीव (awareness) तुम्हाला विस्तारते.

जाणिवेचा विस्तार इतका अफाट आणि अनंत असतो की त्यात सर्व काही आणि सर्वजण सामावलेले असतात; त्यात ‘तुम्ही’ सुद्धा असता.

म्हणून, त्या ‘तुम्हाला’ सुद्धा एक ‘विषय’ (object) म्हणून पहा.

तुमच्या संसारी मनाचे खेळ, कल्पना, समजुती आणि धारणा यांसहित ‘तुम्ही’ शुद्ध जाणिवेच्या सान्निध्यात अगदी क्षुल्लक ठरता.

शुद्ध आणि अनंत जाणिवेच्या या महासागरात आपल्या अहंकाराचे काहीच चालत नाही; जसे हत्तीच्या कानात बसलेला डास अत्यंत नगण्य असतो, तसेच हे आहे.

जेव्हा तुम्ही एकटे असता, तेव्हा स्वतःच्या पलीकडे जा आणि ‘तुम्ही’ कोण आहात याची जाणीव ठेवूनच ती ‘जाणीव’ स्वतः बना.

‘तुम्ही’ या भावनेच्या पलीकडे जा आणि त्या क्षणी घडणाऱ्या अनेक गोष्टींची जाणीव करून घ्यायला सुरुवात करा.

विशिष्ट वस्तू, व्यक्ती किंवा परिस्थितींवर लक्ष केंद्रित करण्याऐवजी, केवळ त्यांची जाणीव ठेवा.

पक्ष्यांचा किलबिलाट, त्वचेला उबदार वाटणारी सूर्यकिरणे, शरीरात ये-जा करणारे श्वास, वाऱ्यात डोलणारी झाडे, लोकांचे बोलणे, अन्नाच्या शोधात असलेले पक्षी, तुमचे शरीर करत असलेली हालचाल इत्यादी.

पण त्यापैकी कशावरही लक्ष केंद्रित करू नका; शांतपणे त्यांच्या अस्तित्वाची दखल घ्या. मग अचानक, रूपांचे हे संपूर्ण जग त्या निराकार ऊर्जेचे नृत्य वाटू लागेल.

या सुंदर, समग्र आणि शांत अनुभवातून कशालाही वगळू नका.

या विस्तारित आणि सर्वसमावेशक अनुभवात, प्रत्येक गोष्ट ईश्वरी तत्त्वाने (Godliness) भरलेली वाटते.

गवताच्या पात्यालाही ‘तुमच्या’ इतकाच आदर मिळतो.

ईश्वरी तत्त्व तिथे आधीपासूनच होते, पण तुम्हाला त्याची जाणीव झाली नाही कारण तुम्ही ‘स्वतःमध्येच’ (तुमच्या ‘मी’पणात) खूप मग्न होतात.

आता, ‘तुम्ही’ या समग्रतेच्या महासागराचा एक भाग बनला आहात आणि एक स्वतंत्र व्यक्ती म्हणून तुमचे अस्तित्व विरघळून गेले आहे.

पाण्याचा एक थेंबच जणू महासागर बनला आहे.

असा अनुभव म्हणजे दुसरे-तिसरे काही नसून ‘उघड्या डोळ्यांनी केलेले ध्यान’ आहे.

यात तुम्ही कशाचाही ‘शोध’ घेऊ नये.

त्याऐवजी, जे काही तुमच्यापर्यंत येते – वारा, आवाज, सूर्याची ऊब किंवा जमिनीचा स्पर्श – त्या सर्वांची जाणीव ठेवा; या सर्व गोष्टी ईश्वरी तत्त्वाने तुम्हाला दिलेल्या भेटी आहेत. त्यापेक्षा अधिक किंवा कमी कशाचीही अपेक्षा करू नका.

उघड्या डोळ्यांनी ध्यान करताना आवड-निवड आड येऊ देऊ नका, कारण त्या मनाच्याच निर्मिती आहेत.

“मला आनंद मिळतोय,” “मला छान वाटतंय,” इत्यादी गोष्टी या मनाच्या अवस्था आहेत, आत्म्याच्या नव्हे. आत्म्याची अवस्था म्हणजे ‘संतोष’ (समाधान) होय.

त्या क्षणी जे काही अस्तित्वात आहे ते परिपूर्ण असते, कारण त्या क्षणातील प्रत्येक गोष्ट ही ईश्वरी अंश असते; म्हणूनच ती अगदी योग्य असते.

तुमच्या पायाखालील वाळूचा एक कण जरी नसता, तरी तो विशिष्ट क्षण ‘पूर्ण’ (समग्र) राहिला नसता.

वाळूच्या त्या कणाशिवाय तो विशिष्ट क्षण अपूर्णच राहिला असता.

याचा संबंध वाळूच्या त्या कणाशी नाही; तर याचा संबंध तुमच्या आंतरिक अवस्थेशी आहे – समभावाची अवस्था, स्थितप्रज्ञतेची अवस्था, म्हणजेच संतोष.

ही अवस्था मनाचे लहरी-विचार आणि आवडीनिवडी यांच्या मधल्या एका अत्यंत सूक्ष्म (धारदार पात्यासारख्या) जागेसारखी असते.

ही अवस्था काही नवीन शोधल्यासारखी नसेल, कारण ते तुमचे मूळ घरच आहे आणि ‘समभाव’ हाच चेतनेचा (जाणीवेचा) नियम राहिला आहे.

तुम्हीच त्या नियमाशी तडजोड केलीत आणि त्यापासून दूर गेलात; ‘मी खास आहे’, ‘मी श्रेष्ठ आहे’ असे विचार करत राहिलात – जे वस्तुस्थितीला धरून नाही.

एका फकिराने एकदा अलेक्झांडरला विचारले, “जर तू वाळवंटात हरवला असशील आणि पाण्याचा एक थेंब मिळवण्यासाठीही अत्यंत व्याकुळ झाला असशील, आणि मी पाण्याचा एक ग्लास घेऊन आलो, तर त्या बदल्यात मी तुझे संपूर्ण राज्य मागितले तर तू ते देशील का?”

अलेक्झांडरने त्या प्रश्नावर सखोल विचार केला आणि म्हणाला, “हो, त्या क्षणी त्या एका ग्लास पाण्यासाठी मी माझे संपूर्ण राज्य तुला देऊन टाकेन.”

फकीर म्हणाला, “मग तुझ्या राज्याची किंमत इतकीच आहे – पाण्याचा एक ग्लास.

आणि त्या गोष्टीसाठीच तू इतकी वर्षे धावपळ करत आहेस.

याचे कारण म्हणजे, तुझ्या हृदयात संतोष नाही.”