आपले असे काहीच नाही.

आपले असे काहीच नाही.

आपण म्हणतो “माझा श्वास”, “माझे हृदय”.

का?

ते आपले कसे आहेत?

आपण ही मालकीची भावना केवळ जागृत अवस्थेतच निर्माण करतो.

पण…

झोपेतही श्वास चालूच असतो; हृदय धडधडतच असते.

ते कोण चालवत आहे?

यावरून आपण जगत असलेल्या खोटेपणाचे—म्हणजेच ‘मी’ या खोट्या कल्पनेचे—स्पष्ट दर्शन घडते.

गाढ झोपेत, दर रात्री, जेव्हा आपण जागे नसतो किंवा स्वप्न पाहत नसतो, तेव्हा आपण आपला ‘मी’ हरवून बसतो.

आणि जागे होताच आपण तो पुन्हा स्वीकारतो.

का?

कारण तसे करणे भाग असते; कारण संसार अशाच प्रकारे चालतो.

म्हणून, ‘मी’ ही एक सामाजिक सोय आहे, सत्य नाही.

जर तो एक भ्रम असेल, तर आपण एक पाऊल मागे का सरकत नाही? जगाची (शरीर आणि मनासह) कार्यपद्धती का पाहत नाही? आणि जीवनशक्तीला तिचे काम करू का देत नाही?

म्हणून, ‘मी’ — जो आपण आहोत असे समजून आपण वावरतो — तो केवळ संसारात असतानाच अस्तित्वात असतो.

संसारच आपला ‘मी’ निर्माण करतो.

कसे?

‘माझे घर’ असे म्हणण्यासाठी मला घराची गरज असते; आणि तरच मी त्या घराचा मालक असल्याचा दावा करू शकतो.

आणि मग, घराची ओळख पटवण्यासाठी मला त्याच्या पत्त्याची गरज असते; ज्यासाठी विशिष्ट रस्ता, शहर, देश इत्यादींची आवश्यकता असते.

‘माझा जोडीदार’ असे म्हणण्यासाठी मला जोडीदाराची गरज असते.

आणि माझ्या जोडीदाराची ओळख पटवण्यासाठी, तिलाही तिचा जोडीदार म्हणून माझी गरज असते.

‘मी’ ही एक अशी संकल्पना आहे जी संसाराशी गुंफलेली आहे.

तो म्हणजे अशा नाजूक संबंधांच्या तुकड्यांचा एक प्रचंड संग्रहच आहे.

संसार नाही, तर ‘मी’ नाही.

आणि म्हणूनच तो केवळ जागृत अवस्थेत आणि स्वप्नावस्थेतच टिकून राहतो.

आणि त्या अवस्था आपल्यासाठी सर्वाधिक तणावपूर्ण असतात; कारण ‘मी’ला जिवंत ठेवण्यासाठी सततचे संबंध, अधिकाधिक गोष्टींची मालकी मिळवण्याचे प्रयत्न, आणि ‘मी’कडे आधीच असलेल्या गोष्टी टिकवून ठेवण्याचे प्रयत्न इत्यादी गोष्टी कराव्या लागतात.

पण गाढ झोपेत, आपला ‘मी’ निश्चित करणारा संसारच नसतो; म्हणूनच, पुरेशी गाढ झोप मिळाल्यावर दुसऱ्या दिवशी सकाळी आपल्याला ताजेतवाने आणि नवचैतन्य मिळाल्यासारखे वाटते.

‘मी’ हेच दुःख आहे. आणि ‘मी’चा अभाव असणे – म्हणजेच विश्रांती आणि दुःखापासून मुक्ती.

आणि हे दर रात्री घडते.

केवळ अडचण एवढीच आहे की, गाढ झोपेत आपण गाढ झोपलेले असतो आणि त्यामुळे ‘मी’च्या अभावाची आपल्याला जाणीव होत नाही; दुसऱ्या दिवशी सकाळीच आपल्याला त्याचे सकारात्मक परिणाम जाणवतात.